रायगढ(Raigarh) हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक ऐतिहासिक किल्ला आणि शहर आहे. हे मुंबईपासून सुमारे ८० किलोमीटर अंतरावर आहे. रायगढ किल्ला हा छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या साम्राज्याचा एक महत्त्वाचा भाग होता. या किल्ल्याचे नाव “रायगढ” म्हणजे “राजाचा किल्ला” असा अर्थ आहे.
इतिहास:
१. बांधकाम: रायगढ किल्ल्याचे बांधकाम १६५० च्या दशकात छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी सुरू केले. हा किल्ला त्यांच्या साम्राज्याची राजधानी म्हणून वापरला जात असे. किल्ल्याची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे २,७०० फूट (८२० मीटर) आहे आणि तो सह्याद्री पर्वतरांगेत वसलेला आहे.
२. राजधानी: १६७४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा राज्याभिषेक रायगढ किल्ल्यावर झाला. त्यानंतर हा किल्ला मराठा साम्राज्याची राजधानी बनला. येथेच शिवाजी महाराज यांनी त्यांच्या साम्राज्याचे प्रशासन चालवले.
३. महत्त्वाची घटना: रायगढ किल्ल्यावर शिवाजी महाराज यांचा राज्याभिषेक सोन्याच्या मुगुटाने करण्यात आला. हा कार्यक्रम मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा होता.
४. मुघल आक्रमण: १६८९ मध्ये मुघल सम्राट औरंगजेब यांनी रायगढ किल्ल्यावर हल्ला केला आणि तो जिंकला. त्यानंतर हा किल्ला मुघल साम्राज्याच्या ताब्यात गेला. पुढे मराठ्यांनी पुन्हा हा किल्ला परत मिळवला.
५. ब्रिटिश काळ: १८१८ मध्ये ब्रिटिश सैन्याने रायगढ किल्ला ताब्यात घेतला. त्यानंतर हा किल्ला ऱ्हास पावला आणि त्याचे महत्त्व कमी झाले.
रायगढ किल्ल्याची वैशिष्ट्ये:
बालाघाट दरवाजा: हा किल्ल्याचा मुख्य प्रवेशद्वार आहे. जगदीश्वर मंदिर: हे मंदिर शिवाजी महाराज यांनी बांधले होते. ताक्मक टोवर: हा टोवर किल्ल्याच्या सुरक्षेसाठी वापरला जात असे. हिरकणी बुरूज: हे एक प्रसिद्ध बुरूज आहे, ज्याचा उपयोग सैन्याच्या निरीक्षणासाठी केला जात असे.
रायगढ(Raigarh) किल्ला हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा स्थळ आहे आणि तो पर्यटकांसाठी एक आकर्षणाचे ठिकाण आहे. हा किल्ला मराठा साम्राज्याच्या वैभवाचे प्रतीक मानला जातो.